ગીતાના એક અંશ ઉપર વક્તવ્ય

 સહપાઠીઓ સાથે સમાલોચના કરતાં મારી મતિ પ્રમાણે જે અને જેવું સમજાયું તે અહીં રજૂ કર્યું છે . ગીતાનો  4થા અધ્યાય , જેનું નામ અહીં છે , "જ્ઞાન કર્મ સંન્યાસ  યોગ ". કોઈક ગીતા-પુસ્તકમાં "કર્મબ્રહ્માર્પણ   યોગ " એવું નામ આપ્યું છે .આપણે આજે આ અધ્યાયના 20,21, અને 22માં શ્લોકની વાત કરવાના છીએ , પરંતુ ,તે પહેલાં આ શીર્ષક વિષે થોડું , જે સમજાયું છે , તે , વહેંચવાની ઈચ્છા છે . બન્નેમાં કર્મ તો છે જ . કર્મ,પ્રાણી માત્ર માટે નિશ્ચિત છે. કર્મ કેવાં અને કેવી રીતે કરવાં તેનું જ્ઞાન 3જા  અને 4થા  અધ્યાયમાં  છે . 3જામાં  કર્મ વિષે અને 4થામાં એ કર્મનું જ્ઞાન કેમ પચાવીને  કર્મ કરવા તે સમજાવવામાં આવ્યું છે . સાથે સાથે 4થા અધ્યાયમાં એ કર્મના બન્ધન શી રીતે  ન  આવે તે પણ સમજાવ્યું છે ;જેને સંન્યાસ  અથવા બ્રહ્માર્પણ કહયાં છે . સન્યાસ વિષે વિસ્તાર પુર્વક 5માં અધ્યાયમાં સમજાવ્યું છે . અહીં , જ્ઞાન સાથે કરેલાં કર્મોને બ્રહ્મને  અર્પણ કરવાથી- એટલે કે " હું કર્તા  છું" એવો ભાવ છોડી , સર્વ કર્મોના કર્તા  બ્રહ્મા છે એવો ભાવ રાખવો . તેમણે  આ શરીર દ્વારા -આ શરીરને નિમિત્ત બનાવીને કર્મો કરાવ્યા છે ; માટે બદ્ધાં જ કર્મ તેમને અર્પણ કરવાથી એ બન્ધનકર્તા  બનતા નથી . કર્મના પ્રકાર વિષે પછીથી જણાવીશ, અને તેથી અર્પણ કરવા લાયક કર્મો ક્યાં છે જેનાથી બન્ધન નથી અને કેવાંથી બન્ધન આવે છે તે સમજી શકાશે . 

   20 શ્લોક :- ત્યક્તવા કર્મફલાસંગં  નિત્યતૃપ્તો નિરાશ્રય :

                 કર્મણ્યભિપ્રવૃતોપિ  નૈવ કિંચિત કરોતિ સ: 

   પહેલો શબ્દ છે , ત્યક્તવા એટલે જેણે  છોડી દીધું છે . ત્યાગ શબ્દ ઉપરથી આ શબ્દ આવેલો છે . ત્યાગ -છોડવું .એનું ભૂતકાળ ત્યક્ત -છોડી દીધું ત્યાગ કર્યો છે નું આ ટૂંકું સ્વારૂપ છે ત્યક્ત. અને "વા" એટલે "જેણે " . શું છોડી દીધું છે ? તો , બીજો શબ્દ આવે છે ; "કર્મફળ આસંગ " આસંગ એટલે આસક્તિ . -એટટેચમેન્ટ - લાલચ શબ્દ પણ સાદી  ભાષામાં કહી શકાય . શેની આસક્તિ છોડી છે ? તો કહે છે ; કર્મફળની . અહીં એક ચરણ પૂરું થયું . બીજામાં કહે છે ,"નિત્યતૃપ્તો "નિત્ય એટલે હંમેશા , રોજરોજ , આપણે બોલીયે છીએ ને "નિત નિત નવાં રૂપ ધરે છે . પછી આવ્યું ; " તૃપ્તો " એટલે સંતોષી . તરસ લાગી; પાણી પીધું; તૃપ્તિ થઇ,-સંતોષ થયો . હમેશા સંતોષી રહે છે  એટલે કે કોઈ પણ સંજોગોમાં સંતોષી રહે છે . ત્યાર પછી શબ્દ છે; "નિરાશ્રય :" નિ :+આશ્રય આમ નિ : નો  વિસર્ગ "આ "સાથે જોડાયો તેથી અર્ધ"ર " (અહીં લખી શકતો નથી ) થઇ "રા" બની ગયો . અને શબ્દ બન્યો "નિરાશ્રય " નિ  "એટલે નહીં અને આશ્રય એટલે આધાર , શરણું , જે ઈશ્વર સિવાય બીજા કોઈને આધારે કે શરણે રહેતો  નથી . ભોગ ઉપભોગની માંગણીઓના આશ્રયે કે શરણે જતો નથી. 

  હવે 3જા ચરણમાં કહે છે , "કર્મણિ  અભિ  પ્રવૃત્ત: અપિ " આ 4 શબ્દ સમૂહનો એક શબ્દ બન્યો છે . આપણે "અપિ "થી શરૂ કરીએ . અપિ  એટલે " છતાં પણ " . ઉપલી લીટીમાં જણાવ્યા અનુસાર રહેતો હોવા છતાં પણ જે " પ્રવૃત્ત: " પ્રવૃત્તિ કરે છે  . કેવી રીતે ? તો, " અભિ " એટલે કે ઊંડાણ પૂર્વક , નિષ્ઠાપૂર્વક , વફાદારી પૂર્વક, ખંતપૂર્વક . પછી આવે છે ; "કર્મણિ "એટલે કર્મ કરે છે . અને હવે 4થું ચરણ . "નૈવ" ન+ઇવ ઇવ એટલે કાંઈ જ અને ન એટલે નથી , "કિંચિત = જરા પણ ,જરા જેટલું ય ."કરોતિ " કરે છે ."સ:" ==તે 

        આખ્ખા શ્લોકનું સળંગ વાક્ય આમ બનશે . " જે , કર્મફળની આસક્તિ (ઈચ્છા, લાલસા ) રાખ્યા વગર , ;જે હંમેશા  કોઈ પણ સંજોગોમાં સંતોષી રહે છે ; જે ભૌતિક ઇન્દ્રિયોથી આનંદ મેળવતો નથી કે ઇન્દ્રિયોના આશરે નથી ; જેણે  ઇન્દ્રિયોને વશ કરી છે અને ભગવાનના આશ્રયે રહે છે ; છતાં પણ કર્મના ઊંડાણમાં જઈ  ખંત પૂર્વક , નિષ્ઠાથી , વફાદારીથી કર્મ કરે છે ; - તે કર્મ કરતો હોવા છતાં જરા પણ કર્મ કરતો નથી , અકર્મી છે ." અહીં અકર્મ કોને કહેવાય તે સમજાવ્યું છે . અકર્મ એટલે આળસુ બનીને " ઝાડ પરથી ફળ પાકીને આપમેળે મારા મોંમાં આવી પડશે અને હું ખાઈશ " એવું વિચારી ઝાડ નીચે પડયા રહેવું એમ થતો નથી .  અહીં 20મો  શ્લોક પૂરો થયો . 21માં ઉપર જતાં પહેલાં થોડું કર્મના પ્રકાર વિષે . 

        કર્મ 3 વિભાગમાં વહેંચી શકાય . 1- નિત્ય કર્મ , 2- નૈમિત્તિક કર્મ , 3 - કામ્ય કર્મ . 

     નિત્ય કર્મ એટલે , જીવન જીવવા માટે અને શરીર માટે ,રોજ જે કાર્યો  કરવા પડે અને કરીએ તે . સાવ સાદો અર્થ લઈએ તો , ઉઠવું , નહાવું , ખાવું , ઘરખર્ચ માટે કમાવું રાત્રે સુઈ જવું .આ બદ્ધાં અનિવાર્ય કર્યો છે ; અને આ કર્મ કોઈ ફળ માટે  નથી  ; જરૂરી છે માટે કરીએ છીએ . માટે ,આ કર્મો બન્ધનકર્તા નથી ,પણ, હા, જો ઘરખર્ચ માટે કમાણી કરતાં કોઈને છેતરીએ અથવા ચોરી લુંટફાટ  કરીએ ,તો , એ કર્મનું બન્ધન થાય અને તે ભોગવવું પણ પડે. 

   બીજું કર્મ છે " નૈમિત્તિક કર્મ " કોઈક કારણસર- કશાક નિમિત્તે કરેલું કાર્ય . દા.ત. આપણે રસ્તે ચાલતાં કોઈ વૃદ્ધને કે અશ્ક્તને વજન ઉપાડીને જતાં જોઈએ અને એની મદદે જઈને વજન ઊંચકી  લઈને એ વક્તિને એના ગંતવ્ય સ્થાને પહોંચાડીએ તો એ આપણી ભાવના નિમિત્ત બની  અને એ કર્મ નૈમિત્તિક બન્યું. ધરતીકંપ, પૂર, સ્ખલન -હોનારત ,આ સમયે તન મન કે ધન થી જે મદદની પ્રવૃત્તિ કરીએ તે નૈમિત્તિક કર્મ બને .કર્મ કરવાનું નિમિત્ત મળ્યું . 

     3જુ છે , " કામ્ય કર્મ " આમાં આપણે આપણી પોતાની કામનાની, ઈચ્છાની  પૂર્તિ અર્થે કર્મ કરીએ . હું અહીં મારો જ દાખલો આપું. હું કાંઈક ઠીક ગાઈ શકું છું એવા ભાવ સાથે મને ઈચ્છા થઇ કે હું મારું ગાયેલું ગીત બીજાઓને સંભળાવું. અને મેં મારું ગીત વહેતુ મૂક્યું તો  એ મારું કામ્ય કર્મ થયું . મારી કામનાના ફળ સ્વરૂપે એ કર્મ થયું. એ જ રીતે કોઈને પોતાના ઘરે કોઈ પ્રસંગ હોય અને તે માટે વાહ વાહ મેળવવાની ઈચ્છા થાય તો એ વક્તિ પ્રસંગને ભવ્ય બનાવવાનો પ્રયત્ન કરે તો એ કામ્યકર્મ થયું . મનોરંજનના કાર્યક્રમ કે મોટા યજ્ઞ કે કોઈક પ્રકારના ફાયદા માટે  પ્રસંગ ઉભો કરીને કર્મ કરે તે કામ્યકર્મ . 

     આમાં બીજા બે પ્રકારના કર્મ પણ  આવે છે . "નિષિદ્ધ કર્મ " અને "પ્રાયશ્ચિત કર્મ " નિષિદ્ધ કર્મ એટલે જે ન કરવા જેવાં કર્મો હોય તે . ચોરી , જુગાર , અસત્ય , વ્યભિચાર , ખૂન ,વિગેરે નિષિદ્ધ કર્મો છે . 

આગળ ઉપર મેં જણાવ્યું કે બદ્ધાં જ કર્મો અર્પણ કરીને કર્મબન્ધન થી બન્ધાતા  નથી, પણ એવું નથી   આવાં નિષિદ્ધ કર્મ  ,( શાસ્ત્રોમાં આને ન કરવા જેવા કર્મો કહયાં છે  )  " બ્રહ્માએ મને નિમિત્ત બનાવીને મારા થકી કરાવ્યા છે માટે તેમને અર્પણ. હું બન્ધમાંથી મુક્ત " એવું નથી . આ  તો માનવી પોતાની ક્ષુબ્દ્ધ   બુદ્ધિને આશ્રયે  અને અજ્ઞાનતાથી કરે છે .અને તે બન્ધન ને પાત્ર જ હોય છે જેના ફળ ભોગવવા જ પડે છે .  આ નિષિદ્ધ કર્મ માટે બીજો શબ્દ છે " વિકર્મ   " વિનોબા ભાવે ના મત પ્રમાણે  "વિકર્મ "એટલે વિશેષ કર્મ .કોઈ વ્યક્તિ હૃદયથી , પૂર્ણ પ્રેમભાવથી ઈશ્વરને અર્પણ કરવાના ભાવથી કોઈક સતકર્મ (નિત્ય, નૈમિત્તિક કે કામ્ય )કરે તો તે વિશેષ - વિકર્મ બને છે . 

    પ્રાયશ્ચિત કર્મ . વ્યક્તિને જ્યારે એમ લાગે કે પોતે કાંઈક ખોટું કર્યું છે , અને એનો પસ્તાવો થાય અને પસ્તાવાના ભાવ સાથે ક્ષમા માંગે તો એ પ્રાયશ્ચિત કર્મ થયું .આપણા વર્તનથી કે વાણીથી કોઈને હાનિ પહોંચી હોય કે મનદુ :ખ થયું હોય એવું  આપણને લાગે અને પ્રાયશ્ચિત રૂપે એ સામી વ્યક્તિ પાસે જઈ  ક્ષમા માંગીએ તો એ પ્રાયશ્ચિચિત કર્મ કર્યું કહેવાય . કેટલાંક પ્રાયશ્ચિત રૂપે ઉપવાસ કરે છે ,કેટલાંક મન્દીરમાં કે મનમાં ઈશ્વર પાસે ક્ષમા માગીને પણ પ્રાયશ્ચિત કરે છે .આટલું કર્મ ના પ્રકાર વિષે જણાવ્યા પછી 21માં શ્લોક તરફ વળીએ . 

     21માં શ્લોક,માં અકર્મ કે અકર્તાભાવની વાત જુદા શબ્દોમાં કહે છે . 3જ અધ્યાયમાં પણ એમણે કર્મ શબ્દ સમજાવ્યો છે અહીં ફરીથી કહે છે . 

    નિરાશીર્યતચિત્તાત્મા  ત્યક્તસર્વપરિગ્રહઃ 

    શારીરં  કેવલં કર્મ કુરુવન્નપ્નોતિ કિલ્બિષં ।

      પહેલો નિ : આશી  : યદ્દ  ચિત્ત આત્મા . નિ : એટલે નહીં , આશી એટલે ફળની ઈચ્છા અથવા કાંઈક મેળવવાની આશા , ત્યાર પછી 3 શબ્દોનો સમૂહ છે . યદ્દ = જે , ચિત્ત = મન અને આત્મા =એટલે -અહીં બુદ્ધિનો અર્થ લેવાય છે . (ગીતામાં "આત્મા" શબ્દ ઘણી જગ્યાએ વપરાયો છે. દરેક વખતે શ્લોકના સંદર્ભમાં જુદા અર્થ લેવાય છે )એટલે કે મન અને બુદ્ધિને વશમાં રાખે છે .ત્યાર પછી શબ્દ છે ; "ત્યક્ત " = છોડીને  "સર્વ"= બધું જ , "પરિગ્રહઃ "= સંગ્રહ . આમાં પૈસા, વાસણ , કપડાં , અનાજ ,અરે ! પેન, પેન્સિલ , ઘડિયાળ જેવી વસ્તુઓ, આ બધાના સંગ્રહની સાથે સાથે સમજવાનું છે કે , મનની ગાંઠો, દ્વેષ, કોઈ સાથેના સમ્બન્ધમાં રહેલો મોહ, વિષાદ  ક્રોધ, તિરસ્કાર,વિગે સારા ખોટા ભાવોનો સંગ્રહ -પરિગ્રહ કરવાનો નથી . ટૂંકમાં , ભૌતિક અને માનસિક રીતે કશું એ સંઘરવાનું નથી .મનની ગાંઠ કે ગઠરી  કાંઈ સંઘરવાનું  નથી . " શારીરં  કેવલં " = માત્ર શરીરથી જ અને શરીર માટે જ કર્મ કરે છે . "ન આપ્નોતિ " = નથી અને આપ્નોતિ =લેપાતો .શેનાથી નથી લેપાતો ? તો કહે છે ," કિલ્બિષં "થી = પાપથી . 

  આ શ્લોકનું આખું વાક્ય આમ બને :- "જે આશા રહિત છે , મન બુદ્ધિને વશમાં રાખે છે ,જેણે  સર્વનો સંગ્રહ છોડી દીધો છે ,( પ્રોપ્રાઇટરશિપ ઓવર પઝેશન ), જે માત્ર શરીરથી શરીર માટે જ જરૂરી કર્મ કરે છે ; તે , કર્મ કરવા છતાં કોઈ પાપથી  લેપાતો નથી , એટલે કે કર્મબન્ધનમા પડતો નથી . " 

   22માં શ્લોક

  યદૃછાલાભસંતુષ્ટો દ્વન્દ્વાતીતો વિમત્સર: 

 સમ:સિદ્ધાવસિધ્ધો  ચ કૃત્વાપિ  ન નિબધ્યતે । 

    આમ " શારીરં કેવલં  કર્મ " શું છે તે સમજાવે છે ." યદ્દ  યચ્છ"= સહજ રીતે સ્વાભાવિક રીતે " " લાભ " =મળેલાથી " સંતુષ્ટો , "= સંતોષી . "દ્વંદ્વ અતીતો " =મનના ઘર્ષણથી પર . રાગ-દ્વેષ, માયા- તિરસ્કાર , ગમો-અણગમો ,વિગેરે મનની ગડમથલથી પર ; "વિમત્સર " = ઈર્ષ્યા વિગેરેથી વિમુખ છે .ત્યાર પછી આવે છે ; "સમ: સિદ્ધવસિદ્ધો " = જે બધામાં સમત્વ- સમભાવ ધરાવે છે . લાભ-ખોટ , સુખ-દુ:ખ  , અમીરી-ગરીબી , સફળતા-નિષ્ફ્ળતા બધું જ સરખેભાવે સ્વીકારે છે . આ રીતે  જીવીને કર્મ કરવા થી કર્મબન્ધનથી બઁધાતો નથી . આખા શ્લોકને આ રીતે  મુકાય .  " જે વ્યક્તિ અનાયાસે , સહજ રીતે મળેલા લાભથી શરીરના પોષણ માટે કરેલાં કાર્યથી  સંતુષ્ટ રહે છે , જે દ્વન્દ્વ એટલે કે વિરોધાભાસી માનસથી -વિચારોથી ઉપર ઉઠી ચુક્યો છે, જે સ્થિર છે, જેને સફળતા કે નિષ્ફ્ળતામાં સમભાવ છે - બન્નેને એક જ દ્રષ્ટિથી સ્વીકારે છે , ; તે , કર્મ કરવા છતાં કર્મબન્ધનથી બઁધાતો નથી ."

  આ રીતે પણ લખાય .

જેમને કોઈ જાતની આશા નથી .જેમણે સર્વ સંગ્રહનો  ત્યાગ કર્યો છે -અપરિગ્રહવ્રત રહે છે ,જેમને અનાયાસે જ જે મળે તેમાં સંતોષ છે . જેમના મનમાં દ્વંદ્વ -મારું-તારું , સુખ-દુ:ખ કશું જ નથી . જેમને , શરૂ કરેલું કાર્ય પૂર્ણ થાય એટલે કે સિદ્ધિ મળે કે અપૂર્ણ રહયાથી અસિદ્ધિ મળે ; અથવાતો બહુજ નીષ્ઠાપૂર્વક કાર્ય કરવા છતાં અસિદ્ધિ મળે ,તેનો કોઈ હર્ષ -શોક નથી; સમભાવ છે . ;આવી વ્યક્તિ શરીરના નિર્વાહ માટે જે કઈ કર્મ કરે તે બન્ધન કર્તા  નથી . 

      માટે કર્મ અકર્તાભાવથી  કરવું . આમ આ ત્રણ શ્લોકમાં કૃષ્ણ અર્જુનને કર્મ, અકર્મ અને અ કર્તાભાવ સમજાવે છે .સમતા કેળવવી ઘણી અઘરી છે; તેની સાધના જરૂરી છે .

 છેલ્લે કહીશ  કે " જો આત્મભાવ સ્થિર હોય તો કોઈ કર્મ,બન્ધન કર્તા  નથી . આત્મભાવ એ ,  એ રાઈકોટ  છે ,જે , કર્મબન્ધનનો વરસાદ આપણા ઉપર પડવા દેતો નથી ."

 અસ્તુ .                                                                                                                                                           14\02\2021